YEKA modeli rüzgar enerjisinde potansiyelinin altında kalıyor

Türkiye’nin rüzgar ve güneş ihalelerindeki hedef ve problemleri ele alan yeni bir analiz yayınlayan EMBER, güneş ve rüzgardaki YEKA projelerinin çeyreğinden azının işletmeye girmiş durumda olduğunu ortaya koyuyor. Şubat 2025 itibarıyla verileri analiz eden EMBER, bugüne kadar ihale edilen rüzgardaki YEKA projelerinden %8’inin işletmeye alındığını, bunun da rüzgar enerjisi büyümesine %5 katkı sağladığını açıklıyor.

Enerji alanında çalışmalar yapan Londra merkezli düşünce kuruluşu EMBER, “Güneş ve rüzgar ihalelerinde yeni hedefler, eski problemler” başlıklı yeni bir analiz yayınlıyor. Ember Türkiye Enerji Analisti Bahadır Sercan Gümüş tarafından kaleme alınan araştırmaya göre; “Türkiye, bugüne kadar 7,8 GW’lık güneş ve rüzgar kapasitesini ihale etmiş olsa da, bu kapasitenin dörtte birinden az bir kısmı devreye aldı. Son dönemde yapılan politika değişiklikleri yatırımcı güvenini artırmayı amaçlasa da 2035 hedeflerine ulaşmak için izin süreçlerinin kısaltılması ve daha iyi finansman seçeneklerine ihtiyaç duyuluyor.”

İlk olarak, 2016 yılında büyük ölçekli güneş ve rüzgar projelerini hayata geçirmek, uygun arazilerin bu projeler için tahsis edilmesini kolaylaştırmak ve teknolojide yerli üretimi desteklemek amacıyla tanıtılan Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) modelini derinlemesine ele alan araştırmada, “Güneş enerjisinde, ilk YEKA ihalesinin yapıldığı Mart 2017’den son ihalenin gerçekleştiği Şubat 2025 tarihi arasında toplam 3,8 GW’lık GES kapasitesi ihale edilmiştir. Bu kapasitenin 1,5 GW’ı üretime geçmiş, 1,6 GW’ı kurulum aşamasında ve 630 MW’ı iptal edilmiştir. Rüzgar enerjisinde ise toplam ihale edilen 4 GW kapasitenin 319 MW’ı hayata geçmiş, 2,5 GW’ı kurulum aşamasında ve 1,2 GW’ı iptal edilmiştir” bilgileri paylaşılıyor. 

EMBER’in EPDK’dan derlediği verilere göre, YEKA projeleriyle güneşte ihale dilen toplam kapasitenin %40’ı işletmedeyken, %43’ü kurulum aşamasında, %17’si ise iptal edilmiş durumda bulunuyor. Rüzgarda ise, %8’i işletmedeyken, %62’si kurulum aşamasında, %30’u ise iptal ediliyor.

YEKA modeli önündeki engeller

YEKA modelinin özellikle rüzgar enerjisinde potansiyelinin altında kaldığının görüldüğüne vurgu yapılan araştırmada, “YEKA modeli büyük ölçekli rüzgar ve güneş yatırımları için önemli bir adım olsa da, ihale edilen toplam kapasitenin sadece dörtte birinden azının devreye girmiş olması, projelerin hayata geçirilmesinde sorunlar yaşandığını ortaya koymaktadır. Şubat 2025 itibarıyla güneş enerji kapasitesi büyümesine %9, rüzgar enerjisi büyümesine ise %5 katkı sağlayan YEKA projeleri, kurulu kapasiteyi artırma konusunda sınırlı bir etki yaratmıştır. İhale edilen kapasitenin tamamının devreye alındığı bir senaryoda bu oranların güneş için %18 ve rüzgar için %47’ye ulaşacağı göz önüne alındığında YEKA modelinin özellikle rüzgar enerjisinde potansiyelinin altında kaldığı görülmektedir” ifadeleri kullanılıyor.

Diğer engeller konusunda ise, bu ihalelerde en önemli darboğazlardan birinin izin süreçlerindeki bürokratik işlemlerin fazlalığı ve bu süreçlerde yaşanan gecikmeler olduğuna vurgu yapılıyor.

Araştırmaya göre, YEKA şartnamelerindeki asgari yerlilik oranı bir başka kritik darboğazı da beraberinde getiriyor. Bu gereklilikler yerli üretimi teşvik etmeyi ve ithalata bağımlılığı azaltmayı amaçlasa da, yatırımcılar üzerinde ek mali ve tedarik zinciri baskıları oluşturuyor. 

EMBER analizi, bir diğer engelin de döviz kurundaki değişimler olduğunu, artan enflasyon ve faiz oranları gibi makroekonomik faktörlerin YEKA projelerinin finansal koşullarını daha zorlaştırıcı hale getirdiğini ortaya koyuyor.

YEKA modelindeki son iyileştirmeler ve fırsatlar

Türkiye’nin 2024 yılı sonunda yatırımcı ilgisini artırmak için YEKA yönetmeliği ve şartnamesini değiştirdiğine dikkat çeken EMBER, yapılan değişiklikle YEKA kapsamında kurulacak güneş ve rüzgar enerjisi santrallerine iletim bedeli muafiyeti, kurulu güce kadar batarya depolama kurulum imkanı ve izinlerin alınmasında Bakanlığın aktif desteği gibi avantajlar sağlandığını belirtiyor. 

2025 yılındaki YEKA ihalelerinin revize edilen model için önemli bir test olacağını vurgulayan araştırmada, şu değerlendirme yer alıyor: “Türkiye “süper izin” adı verilen mekanizmayla izin sürecinin dört yıldan iki yılın altına indirmeyi hedeflemektedir. Buna ek olarak teklif sahipleri ile ETKB arasındaki sözleşmeden sonra rüzgar için 72 ay, güneş projeleri için 60 ay serbest piyasaya elektrik satış imkanı tanınmıştır. 2025 yılının ilk ayında serbest piyasa fiyatının ortalama MWh başına 71 dolar olması ve bu fiyatın ihale fiyatının yaklaşık iki katına denk gelmesi, yatırımcılar için projelerini daha hızlı hayata geçirme konusunda teşvik unsuru oluşturmaktadır.

Diğer yandan Türkiye’nin 53 GW olarak tahmin edilen yüzer güneş enerjisi potansiyeli, YEKA modeli için de önemli bir büyüme fırsatı sunmaktadır. Mayıs 2024’te yapılan bir mevzuat değişikliği, deniz ve göller üzerinde yenilenebilir enerji tesislerinin geliştirilmesine izin vererek bu potansiyelin hayata geçirilmesini desteklemektedir. Kıyı Kanunu’ndaki bu değişiklikle bu alanların YEKA bölgesi olarak belirlenerek imar planına ihtiyaç duyulmaksızın ihale edilebilmelerinin önü açılmıştır.

Sahip olunan fırsatlar ve geçmişte yaşanılan zorluklar ele alındığında Türkiye, bürokratik işlemler ile izin süreçlerini kısaltarak, elektrik satışında esnek seçenekler sunarak ve ulaşılabilir yerlilik oranları belirleyerek projelerin en kısa sürede hayata geçmesini sağlama potansiyeline sahiptir. 2025 yılındaki YEKA ihaleleri, revize edilen model için önemli bir test olacak ve YEKA’ların yenilenebilir enerji alanındaki geleceğini şekillendirecektir.”